मायन कॅलेंडर

२१ डिसेंबर हा संपूर्ण जगाचा शेवटचा दिवस असणार कारण त्या दिवशी महाप्रलय होऊन आपले विश्व नामशेष होणार असे भविष्य मायन कॅलेंडरने अनेक शतर्कांपूर्वी वर्तवले होते. अमेरिकेतल्या कित्येक लोकांनी त्यावर विश्वास ठेवून ख्रिसमसच्या आधी दक्षिण अमेरिकेतील मायन लोकांच्या वसाहतींकडे कूच केले होते. जर जग नाहीसे झाले तर आपण भविष्य जेथे वर्तवले गेले तिथेच असू, पण जर भविष्य खोटे ठरले तर आपणास एक नवा देश, नवी संस्कृती बघण्यास मिळेल हा त्यात हेतू होता. काहींनी ‘झाले तर वरचे जग नाहीसे होईल; पण जमिनीखाली सुरक्षित राहू’ या विचाराने भुयार खोदून घरे बांधली व त्यात तीन महिने पुरेल इतक्या खाण्यपिण्याच्या वस्तूंची तरतूद केली. अर्थात भविष्य खोटे ठरले, पण त्यामुळे जगाला मायन लोक व त्यांची संस्कृती याबद्दल सखोल महिती मिळाली.
ख्रिस्तपूर्व २००० वर्षांपूर्वीपासून ते इ.स. ९०० वर्षांपर्यंत दक्षिण अमेरिकेत माया नावाच्या रेड इंडियन वंशाच्या लोकांची संस्कृती बहरली होती. भैतिक शास्त्र, खगोल शास्त्र, वास्तुशास्त्र वैद्यकशास्त्र यात त्यांनी आश्चर्यजनक प्रगती केली होती. चिचिनीत्झा, माचू पिचू यासारख्या अतिभव्य अणि भग्न झालेल्या वास्तू आजही त्या संस्कृतीचे दाखले देण्यास समर्थ आहेत. त्यांनी लिपी शोधून दगडावर खोदकाम करून लेख लिहिले होते. आकाशातील नक्षत्र तार्‍यांचा शेतीवर परिणाम कसा होतो हे त्यांनी ओळखले होते, ते गणित जाणत होते. निसर्गातल्या गोष्टींपासून जीवनविषयक आडाखे बांधण्यात ते एकदम चतुर होते. हिंदू लोकांसारखे ते अनेक देवांत विश्वास ठेवत व प्रत्येक देवाचे चांगले वाईट गुणही ते जाणत. देवांचे मुखवटे इमारतीवर लावून त्यांची पूजा करत. मायन लोक कलात्मकही होते. उत्खननात सापडलेली, त्यांची प्राचीन भट्टीत भाजलेली मातीची भांडी व मातीचे पुतळे त्यावरील चित्रांनी व रंगसंगतीने आजही आकर्षित करतात. इमारतींवरदेखील छान कलाकुसर असायची. त्यावर सोन्याचा मुलामा चढवला जायचा. सोन्याचे महत्त्व ते जाणत होते. सौंदर्यदृष्टी व बुद्धिमत्ता जोपासण्यावर मायन संस्कृतीचा भर होता. इजिप्तसारखे पिरॅमिडस् त्यांनी बांधले. कॅनकुनच्या जवळ असलेले चिचिन इत्झा ही वास्तू पिरमिडच्या आकाराची आहे व जगातल्या सात आश्चर्यांत तिची गणना होते. केसांच्या सहाय्याने ते जखमा शिवत. रोग्याला आराम पडावा म्हणून वनस्पतींपासून केलेली औषधे तोंडाने देत. तसेच एनिमाद्वाराही ते देत. कॅको नावाच्या फळाच्या बियांपासून चॉकलेट बनवण्याचा शोध त्यांनी लावला होता. इतक्या वर्षांनतर आजच्या मॉडर्न युगात त्याच बियांपासून चॉकलेट बनवतात.
त्यांच्या गावात सरकार होते, नगरपालिका होत्या. मैदाने होती. खेळाडूंच्या दोन टीम्स करून बॉलसदृश वस्तूने खेळ खेळत. मोठाली स्टेडियम्स त्यांनी बांधली होती ज्यात खेळाडूंची राहाण्याची व्यवस्था होती. आज ज्याला सॉना म्हणतात अशा गरम वाफ असलेल्या खोल्यांचे बांधकाम त्यांनी केले होते. दर आठवड्याला राजघराण्यातील लोकांची सॉनाचा वापर करण्याची पद्धत होती. उष्णतेने जखम बरी होती इतके शास्त्र ते जाणत. नवीन बाळंत झालेल्या आयांनादेखील सॉनामध्ये जायची सक्ती करत. मायन संस्कृती वसलेला प्रदेश डोंगराळ असला तरी त्यांनी आजूबाजूच्या प्रदेशांबरोबर संपर्क साधण्यासाठी चोख व्यवस्था शोधून काढली होती. जेड नावाचा हिरवा दगड, टर्क्वाइझ नावाचा निळा दगड, चॉकलेट बनणार्‍या कॅको फळाच्या बिया अशा पदार्थांचा ते जगभर व्यापार करत. दुर्बिणी नसूनही आकाशातल्या ग्रहांच्या भ्रमणदिशा ते जाणत होते. त्यांचे सणवार, धर्मिक व्रते आकाशातल्या तार्‍यांवर अवलंबून असत. त्यावर आधारित त्यांनी तीन वेगवेगळी कॅलेंडर्स बनवली होती. काही लगेच वापरायची, काही वर्षांनतर वापरायची. शेतकर्‍यांना उपयुक्त, गरोदर बायकांसाठीची तर काही राज्यकर्त्यांच्या उपयोगासाठी अशी कॅलेंडर्सही उपलब्ध होती. सर्व कॅलेंडर्स गोलाकार दगडावर खोदलेली असत. नमुन्यादाखल ती आजही विकत मिळतात.
ही संस्कृती इतकी प्रगत होती त्यामुळे उत्तर व दक्षिण अमेरिकेतील इतर शहरांतून लोक मायन संस्कृतीच्या सन्निध्यात कायमचे वास्तव्य करायला येत. पण इ.स. ९०० सालानंतर अशा अतिप्रगत संस्कृतीचा एकाएकी विलय झाला. त्याबद्दल अनेक विद्वानांनी तर्कवितर्क केले. २०० वर्षांचा दुष्काळ, भयंकर संसर्गजन्य आजार, मोठ्या प्रमाणावर झालेली लाकूडतोड, परदेशी लोकाचे अतिक्रमण असे अनेक कयास बांधले गेले; पण नक्की उत्तर सापडले नाही. पण हळूहळू या संस्कृतीचे वैभव रसातळास गेले. १५११ साली स्पॅनिश लोक दक्षिण अमेरिकेत घुसल्यावर त्यांनी मायन लोकांचे पद्धतशीरपणे शिरकाण करून हळूहळू तिथे आपला जम बसवला. त्यांची संस्कृती-धर्म-भाषा पुसून टाकून त्यांच्यावर ख्रिश्चन धर्म व स्पॅनिश भाषा लादली. आज ब्राझील सोडून पूर्ण दक्षिण अमेरिकेत स्पॅनिश भाषा बोलली जाते व संपूर्ण दक्षिण अमेरिकेचे रहिवासी ख्रिश्चन धर्माचे अनुयायी आहेत. जे काही मायन लोक या अतिक्रमणापासून वाचले ते जगभर विखुरले गेले. ते अजूनही मायन भाषा बोलतात. त्यांचे शामन नावाचे वैद्य आजही काही भागात रुग्णांवर इलाज करतात. मायन औषधे आजही आस्तत्वात आहेत, पण मायन संस्कृती जवळजवळ नामशेष झाली आहे.
२१ डिसेंबरबद्दल हयात मायन लोकांशीं संपर्क साधला असताना ते म्हणाले, स्पॅनिश लोकांनी सगळी कागदपत्रे जाळून टाकल्यामुळे लेखी पुरावा नाही. जे काही इमारतींवर कोरले गेले आहे त्या कॅलेंडर्सवरूनच आडाखे बांधावे लागतात. पण जग नाहीसे होईल असा कयास करण्याऐवजी जगात युगप्रवर्तक बदल होतील, हिंसा होईल, मोठ्या निसर्गातील आपत्तींना सामोरे जायला लागेल असाही एक निष्कर्ष यातून बांधता येतो.
विचार केला तर शिवसेनाप्रमुख, हिंदुस्थानी संगीत जगभर लोकप्रिय करणारे पं.रविशकर, पहिला सुपरस्टार राजेश खन्ना यासारखे अनेक एकमेवाद्वितीय लोक या काळात काळाच्या पडद्याआड गेले. दिल्ली शहरातील बलात्कार, अमेरिकेतील एका माथेफिरु तरुणाने केलेली निष्पाप मुलांची हत्या यासारखे माणुसकी नष्ट झाली आहे असे वाटणारे गुन्हे याच काळात घडले. लौकिक अर्थाने जरी जगाचा विनाश झाला नाही तरी अनेकांची वैयक्तिक जगे उन्मळून पडली. चार हजार वर्षांआधी २०१२ सालचे भविष्य सांगताना मायन कॅलेंडर फार काही चुकले नव्हते.